Мила Царовска: најновите законски измени се во насока на креирање стручна, флексибилна и динамична работна сила! 20.03.2019

 Бизнис заедницата постојано укажува на проблеми во примена на Законот за работни односи во насока на подобрување на деловната клима. Во тек е подготовка на нов закон. Со министерката за труд и социјална политика, Мила Царовска разговаравме за новиот закон за работни односи кој се уште е во работна верзија, за Законот за пратиканство и можностите кои ги нуди и за компаниите и за младите луѓе, како и за формите на поддршка на младинското вработување во земјава

 

-       Министерке Царовска, за почеток може ли да ни кажете кои се клучните новини во новиот закон за работни односи, за кој многу се заинтересирани компаниите? 

 

Новиот предлог закон за работни односи е во фаза на подготовка и истиот ќе се сподели со сите стопански комори. Тие ќе треба сите забелешки да го достават до работната група и нема да има никаков проблем да ги интегрираме оние што се прифатливи.

Забелешките можат да се достават веднаш или после првиот драфт, кој ќе биде јавно достапен и ќе има период на јавна дебата.

 

-       Законот за практикантство е во завршна фаза. Кои се клучните новини и придобивки од овој закон?

 

Законот за практикантство е во Собранието. Како што знаете беше подготвен во соработка со четирите стопански комори вклучени во проектот на УСАИД „Партнерство за подобра бизнис регулатива“  и сметам дека е многу добар закон, затоа што конечно ќе даде основа младите да се стекнат со потребното искуство и практично знаење и ќе се зголеми нивната вработливост.

Законот помина на Влада и сега е во Собрание, поминати се одредени комисии, усогласени се и опозиција и позиција по однос на овој закон и очекувам многу бргу Собранието да го усвои.

Во нашата држава за прв пат се носи ваков закон и клучната придобивка ќе биде стекнување на практично искуство и знаење. Секое младо лице по завршување на средно или основно образование ќе може да ги добие овие вештини и да стане повработливо. Законот предвидува воведување на менторска програма, што значи дека точно ќе се знае за која работна задача се оспособува едно лице и во во следната фирма во која што ќе аплицира за работа ќе може тоа да го покаже како доказ. Ќе има верификација за истото и потпис од ментор. Со тоа фирмите ќе можат да си обучуваат кадар за сопствени потреби,а од другата страна и помагаат на целата економија да имаме поостручен кадар. 

 

-       Дали ова се надоврзува на практикантството кое го имаме кај високото образование?

 

Не, тоа е различно. Практикантството кое го предвидува овој Закон и праксата во образование се два различни процеси. Тие не се косат еден со друг, туку се надополнуваат. Праксата која е задолжителна, особено за некои струки во средно и во високо образование е една работа, додека ова е пракса по завршување и комплетирање на образованието со која ќе се добијат дополнителни компетенции и практични  вештини.

 

Во моментов практикантсвото е активна мерка за вработување, но фирмите можат да ангажираат практикант само преку Оперативниот план за вработување. Во спротивно, ако инспекцијата затекне практикант кој нема регулиран работен однос во една фирма (а немате право да го наречете практикант), тогаш тоа се смета за непријавено лице. Во таква ситуација државниот инспекторат за труд ќе изрече казна. Со новиот Закон ја менуваме оваа ситуација и воведуваме можност за практиканство кое би траело најмногу шест месеци.

 

 

-       Што ако оваа законска можност се злоупотребува и компаниите постојано ангажираат нови и нови практикансти наместо да ги вработуваат?

 

Практикантството е потреба и на бизнис секторот и на државата. Ако во сите огласи за вработување се бара работник со искуство, а ние немаме систем каде младите да се стекнат со тоа искуство, тогаш сите сме во маѓепсан круг. И да не се вработи лицето-практикант и една фирма постојано да ангажира практиканти,  таа и прави услуга на државата затоа што оспособува и остручува кадри. Работа на  инспекторатот е да контролира како се спроведува менторскиот систем внатре во фирмите.

Дајте да ја затвориме дупката на злоупотреби без да го оспоруваме правото на практикантство кое во сите држави дава одлични ефекти. Впрочем, мерката за практикантство од Оперативните програми за вработување е најискористена што значи дека на пазарот на труд има ваква потреба.

Очекувам овој закон да даде бенефит за младите луѓе затоа што конечно ќе имаат како и каде на регуларен начин да стекнат одредена пракса и дополнително знаење што ќе ги води до вработување. 

 

-       Македонија е земја во која има голем број фриленсери, чиј што статус е нерегулиран. Ќе се креира ли некоја политика која е насочена кон оваа структура лица кои работат?

 

Во Македонија немаме флексибилност на работни места. Законот за работни односи  е многу ригиден и тоа прави проблеми особено кај фриленсерите кои работат и придонесуваат, но не се прифатени во системот. И ние ги водиме како невработени, а тие не се невработени лица. Сметам дека со поддршка на меѓународните организации, локалните експерти и стопанските комори новиот закон за работни односи што сега се креира ќе даде флексибилност на работните места и заштита на работниците. Законот за работни односи е еден од клучните системски закони, кој ако не е договорен со сите социјални партнери не може да биде добар закон. Така што со овој закон ќе видеме колку ние во Северна Македонија можеме да добиеме флексибилност и сигурност на работните места. Дури и оние кои што се на неформален пазар, кои работат како надворешни соработници за странски работодавачи треба да бидат заштитени. Тие во моментот не се заштитени, освен што имаат добри финансиски средства. Во случај на невработеност тие не добиваат никаква бенефиција. Треба да се направи баланс и тие влезат во системот на флексибилен начин. 


-       Дали тоа ќе се опфати со новиот закон?

Ако успееме да се договориме со социјалните партнери.

 

-       Кажете ни кои други мерки во моментов придонесуваат за намалување на младинската невработеност?

 

Младинската гаранција е една од мерките која дава резултати. Ние го користиме словенечкиот модел, затоа што по обем, менталитет и систем сме многу слични со нив. Младинската гаранција ја воведовме во 2018 година во три општини: Струмица, Гостивар и Скопје. Даде одлични резултати со вработување на млади луѓе. Во 2020 година очекувам да имаме законско решение. Едно младо лице штом ќе излезе од образовниот процес треба да биде профилирано, да знае што сака да работи и што државата може да направи за него. Сметам дека ако одиме чекор по чекор како досега со младинската гаранција, таа ќе ни помогне многу за профилирање и подбутнување на младите кон вработување. Со ова ќе ја вратиме довербата на младите луѓе во институциите.

 

-       Дали планирате нови решенија за поголемо поттикнување на социјалното претпримништво?

 

Тоа е нешто што помага многу во земјите каде што се воведува како политика. Иако тоа е нова политика, датира од 2009 година и има одлични резултати. Во Македонија јас имам задршка по однос на посебно законско решение за социјално претприемништво во моментот, зошто не е создаден еко простор. Но, се работи на стратегија, а законот е дел од стратегијата за социјално претприемништво. Да почекаме да ги видиме праксите на други земји. Бугарија на пример, сега чека да го имплементира овој закон во пракса.

Јас добро го познавам прашањето не само како министер, туку и како социјален работник, и се плашам дека од една страна може да постои злоупотреба ако го донесеме чисто како законско решение и се појават сестри фирми социјални претпријатија на големи фирми што може навистина да направи штета на социјалното претприемништво. Од друга страна, ако создадеме добар еко простор и во управувачката структура инволвираме ранливи луѓе, тоа ќе ги зајакне овие групи и ќе даде можност да се вработуваат. Дилемите се суштински, затоа одиме чекор по чекор и сакам социјалната економија во Северна Македонија да го види светлото на денот.

Првата верзија на стратегијата сакам да биде готова во јуни и потоа сите заедно да дискутираме како ова да создаде подобро општество.

Автор - Верица Јорданова 

Повеќе

Брулс: Компаниите можат да најдат решенија за справување со отпадот во Северна Македонија 18.03.2019

 Во пресрет на претстојните законски измени за справување со различни видови отпад, вклучувајќи го и текстилниот отпад, Проектот на УСАИД Партнерство за подобра бизнис регулатива одржа инфо-сесија со цел да ги претстави барањата на приватниот сектор за подобри законски решенија за третирање на отпадот кои ќе овозможат нови инвестиции, отворање на работни места, воспоставување на јасни правила и поедноставни процедури. Текстилната индустрија може да ја зголеми конкурентноста доколку подобро се користи текстилниот отпад кој всушност е суровина. Со тоа значително би се заштитила животната средина бидејќи депониите нема да се полнат со отпад. Холандија е една од најуспешните европски земји која десетина години веќе спроведува нови програми и политика за искористување на текстилниот отпад што креираше десетина нови брендови на рециклирана облека. Исто така се создадени услови за циркуларна економија која отвора одлични перспективи.

 

 

Еден од панелистите на инфо-сесијата беше и експертот Емил Брулс од холандското Министерство за инфраструктура, третман на води и животна средина. Тој за biznisregulativa.mk ги дава своите препораки за македонските компании, државни институции и организации како да се подобри третирањето на отпадот. На европско ниво постои и проектот Европски акционен план за текстил (ECAP - European Clothing Action Plan) кој има амбициозна цел за одржливост во наредните години.

 

 

Господине Брулс, како експерт бевте дел од инфо-сесијата за справување со предизвиците за рециклирање и управување со отпад, особено со текстилниот отпад. Што можеме да научиме од искуството на Холандија?

 

Навистина е голем предизвик бидејќи ситуацијата во Македонија и во Холандија е сосема различна. Ние одамна го започнавме процесот на селектирање и рециклирање на отпад, додека пак тука се уште се собира сметот на депонии. За да се тргне кон поголем степен на селектирање и рециклирање на отпадот, вклучувајќи го текстилниот треба да се направи огромен чекор. Имав можност да презентирам повеќе примери како да се води оваа постапка, со нови технологии, техники и иновации, која и за нас е се уште нова и потребно е време. Мислам дека предизвикот е навистина голем за веднаш да се преориентирате кон рециклирање на отпадот, но добро е да се знае дека овие можности ќе станат достапни во текот на наредните години, при што отпадот од текстилот ќе може да се искористи и ре-употреби за создавање на нови текстилни производи.

 

Што треба да се промени, најпрво во перцепцијата на јавноста, сметате ли дека се потребни повеќе јавни кампањи за да се промени начинот на кој постапуваме со отпадот како поединци и домаќинства, за потоа да се изгради подготвеност и приспособливост на општеството кон новите мерки?

 

Свесноста кај населението е многу важна, а секако тоа треба да важи и кај самите компании кои создаваат отпад што е од големо значење. Третирањето на отпадот бара вложување, што најпрво ќе ги зголеми трошоците на бизнис секторот, компаниите ќе мора да преземат повеќе мерки. Но, во исто време е многу важно да се развие соработка, како меѓу самите компании, така и во односите со државните институции, што ќе создаде нови можности.

 

Текстилниот сектор во Северна Македонија бара промени на регулатива со цел полесно да се искористува текстилниот отпад кој би добил поголема вредност како суровина, а со тоа и би се подобрила конкуренцијата. Како ова прашање се третира во Холандија?

 

Секогаш е добро да се работи заедно и можеби тоа е разликата во Холандија бидејќи се делува здружено во корпорации. Исто така и ние како претставници на власта сакаме да соработуваме со приватниот сектор бидејќи не секогаш се потребни обемни регулативи. Колку одредена област е помалку регулирана, толку повеќе се јавува интересот кај претприемачите за да започнат конкретен бизнис. За целта за зголемување на процентот на рециклирање на отпадот им оставаме простор и на самите компании да најдат решенија. Тој принцип на работа може да го примените и во Македонија.  

 

Разговараше: Христијан Станоевиќ

Повеќе

Славјанка Пејчиновска-Андонова: Oтпадот е голем, неискористен економски ресурс во земјава! 16.03.2019

 За негативното влијание на отпадот врз животната средина разговаравме со м-р Славјанка Пејчиновска-Андонова, инженер за животна средина. Таа ја модерираше минатонеделната инфо-сесија за рециклирањето на отпадот во земјава, во организација на Проектот на УСАИД - Партнерство за подобра бизнис регулатива. Оваа инфо-сесија се организира во соработка помеѓу стопанските комори и Холандската Амбасада кои се едни од клучните актери во надминување на бариерите поврзани со менаџирање на отпадот во Северна Македонија, преку креирање решенија и изнаоѓање ефективни и еколошки практики за негова повторна ре-употреба.

 

Како ја оценувате состојбата со третман на отпад во земјава? Ваша генерална оценка!

Мојата генерална оценка е дека состојбата со управувањето со отпад е сеуште на многу ниско ниво и далеку од европските и светски практики на одржлив развој и циркуларна економија кон која се стреми развиениот свет.

Не успеавме сите заедно да го селектираме отпадот на местото каде го создаваме (било тоа да е во нашиот дом, на работното место или во нашиот производен процес) што е првиот чекор во правилното управување со отпадот. Многу е ниска стапката на селектирање на отпадот кој потоа се рециклира (хартија, стакло, пластика) и изнесува околу 8-10% од вкупниот комунален и неопасен индустриски отпад. Но што е со другиот отпад кој може да се собере и рециклира како на пр. отпадните гуми, текстилниот отпад, итн? Недостасуваат континуирани акции за подигнување на јавната свест дека секој од нас треба поинаку да се однесува кон отпадот,  има недоволен број на садови за одлагање на различни фракции на отпад (техничка инфраструктура наменета за отпад), недоволна екипираност на јавните претпријатија одговорни за управување со отпадот, отсуство на инспекциски надзор поради ограничени ингеренции на локалната самоуправа и лимитирана кадровска екипираност.

Треба постојано да се зборува за отпадот како суровина и истовремено да се нагласи дека отфрлањето на отпадот на несоодветно место доведува до загадување на воздухот (многу лесно може да с езапали), на почвата и нашите реки и езера. Потребни ни се добри примерки, практики на правилно управување со отпадот, негови повторно користење, рециклирање, но и можност да се вгради во нов производ и остатокот да се искористи како енергенс.

Со оглед на тоа дека сте експерт за животна средина, дали и во која мерка третманот на отпад во земјава е закана за животната средина? Кој отпад конкретно и што предлагате за промена на таа состојба?

Ако зборуваме за ризиците кон животната средина и здравјето на луѓето, се разбира дека најголем ризик претставува несоодветното одлагање на опасниот отпад кој е опасен бидејќи има една или повеќе опасни карактеристики (експлозивност, реактивност, надразливост, токсичност, инфективност, канцерогеност, мутагеност, токсичност за репродукција, екотоксичност). Да спомнам само неколку од нив: отпад од нафтени деривати, отпад од инсектициди, пестициди, оловни, живини соединенија, соединенија на никел, кадмиум, ПОПс хемикалии, електричен и електронски отпад, батерии и акумулатори и др.).

Секој од нас треба да се запраша: Што ќе се случи ако го помешаме опасниот отпад со комуналниот и го ставиме во контејнер чија содржина оди на депонија? На пример, отстрануваме кантичка со масло, боја, или азбестни табли  во контејнерот кој завршува на депонијата.

Со тоа директно ги загадуваме нашите почви, подземни води, реки, езера и воздух.

Во светот, но и во нашата земја, на опасниот отпад му се посветува посебно внимание токму поради својствата кои ги поседува, а кои кажуваат какви се негативни влијанија може да предизвика на животната средина и на човечкото тело. Моменталната состојба со третман на отпад во земјата претставува голема закана за животната средина бидејќи на цела територија постои само една стандардна депонија Дрисла во Скопје каде во инсенератор се согорува медицинскиот отпад од сите медицински установи во државата.

Според мене најголема опасност во однос на загрозување на животната средина и нашето здравје  претставуваат 16 идентификувани жешки точки - жаришта како контаминирани локации на територија на цела држава каде се одложени големи количини на опасен отпад кој со децении е несоодветно одложен и со текот на годините ги контаминира почвите (преку дистрибуција на тешки метали), површинските и подземните води, како и воздухот преку дистрибуција на прашина. Мора да се реагира брзо, ефикасно и да превземат краткорочни мерки (на пример покривање на некои депонии со опасен отпад за да се минимизира неговото пренесување во воздухот или покривање на отпадни дрвени прагови премачкани со креозол за да не се загадат подземните води) се додека трајно не се решат проблемите.

Овие контаминирани локации треба да бидат третирани според утврдена динамика и приоритет од страна на државата.

 

Третманот на електронски отпад е доста актуелна тема со оглед на фактот дека се повеќе се користи технологија. Како во моментов се третира овој отпад во земјава и кои се клучните предизвици? Дали во овој сегмент се неопходни некои законски измени можеби?

Согласно истражувањето на Global E-waste Monitor 2017, светот во 2016 година генерирал е-отпад (вклучувајќи фрижидери, телевизори, мобилни телефони, компјутери, микробранови пеќки, играчки кои користат електричен погон, индустриска мониторинг опрема, машини за кафе и др. опрема) еднаков по својата тежина на скоро 9 Големи Пирамиди од Гиза или 4.500 Ајфелови Кули. Експертите предвидуваат дополнителен раст на количина на е-отпадот  од 17%, што значи до 2021 година ќе се создадат 52,2 милиони тони. Само 20% од генерираната количина е собрана и рециклирана иако во овој тип на отпад има големи количини на злато, сребро, бакар, платина, паладиум и други вредни материјали.

Просечно, секој граѓанин на светот генерирал по 6,1 кг е-отпад, а најголеми создавачи се жителите на Австралија и Нов Зеланд (17,3 kg/жител од кои само 6% се формално собрани и рециклирани), а жителите на Европа (вклучувајќи ја и Русија) создаваат 16,6 kg/жител, но истовремено, Европа има највисок степен на собирање и рециклирање (35%), додека жителите на Африка генерираат 1,9 kg/жител е-отпад.

Македонскиот просек е околу 9 кг/жител е-отпад, но за жал мал е процентот на собран и рециклиран е-отпад посебно од другите видови на отпад и истиот завршува на депониите.

Отпадот од електрична и електронска опрема во себе содржи голем број на ретки метали, но исто така содржи т.н. POPs (перзистентни/неразградливи органски соединенија) хемикалии кои се опасни хемикалии и долгорочно остануваат непроменети во животната средина, географски лесно се дистрибуираат, се акумулираат во масното ткиво на луѓето и животните и изложувањето на многу ниски дози на некои од нив може да предизвика рак, оштетувања на централниот и периферниот нервен систем, болести на имунолошкиот систем, заболувања на репродуктивниот систем, пореметувања на развојот на доенчињата и децата.

Но ова не значи дека електричната и електронска опрема е опасна за секојдневна употреба, не, овде зборувам за отпадот од овој тип на опрема.

Во Македонија електронскиот отпад се управува на начин што се врши негово собирање од страна на регистрираните колективни постапувачи за овој тип на отпад: “Нула Отпад”, “Ел Колект” ДОО увоз-извоз, “Екон Eлектрон” ДОО, “Електро Еко Систем”. Колективните постапувачи имаат свои пунктови на кои може да биде депониран отпадот (Ве молам погледнете во Вашата општина каде се наоѓа тој пункт или јавете се директно во овие компании).

И за електронскиот отпад е потребно да се подигне јавната свест за да не биде присутна појавата на одложени електронски уреди покрај садовите за одлагање на комунален отпад.

Согласно моите сознанија, во тек е постапката за донесување на нов Закон за управување со електрична и електронска опрема и отпад од електрична и електронска опрема и се надевам дека досегашните недостатоци ќе бидат земени предвид.

 Што според Вас е најпроблематично во третманот на текстилен отпад?

Сегашната пракса во Македонија во однос на управувањето со текстилниот отпад се сведува на неселектирање на местото на создавање (текстилните погони во источна Македонија) собирање од комуналните претпријатија и негово финално одлагање до локалните депонии. Ова е најнеповолно во однос на животната средина, бидејќи текстилниот отпад и текстилните влакна можат повторно да се искористат како суровина за добивање на текстил, изолациони материјали, градежни материјали, итн. За создавање на ново парче облека повторно ќе се користи енергија, суровини, вода, бои...а сето тоа влијае врз животната средина и негативно врз ресурсите.

Еден пример за можност за реупотреба на текстилниот отпад е изработка на заштитна работна облека од рециклиран текстил. Животниот век на заштитната облека која се користи во здравствениот сектор или санитарните услуги изнесува околу 18 месеци и на тој начин огромна количина на заштитна облека оди на депонија. Истражувачки тимови работат на создавање на влакно од 100% рециклиран полиестер од кое би се изработувала работна облека која не само што ќе биде јака, добро ќе изгледа, достапна , но и многу важно повеќе ќе трае.

Иновативни тимови од цел свет заедно со индустријата работат на создавање на нови производи од рециклиран материјал или пак размислуваат за повторно искористување на отпадот.

Важно за отпадот од текстил е да се размислува за еко дизајнот на текстилот, подолга употреба, е-употреба, рециклирање , користење како можно гориво и на крај одлагање на депонија. Кај нас за жал, целиот отпад од текстил, а го има над 9.000 тони годишно оди на депонии.

Преку законски и царински прописи можат да се отворат големи можности за компаниите кои работат со отпад или индустрии кои можат да го примат како суровина или новосоздадени компании, но и дизајнерски фирми кои би можеле да помогнат во подоброто управување со отпадот од текстил.

 

Како експерт од областа на животната средина Вие сте поборник за примена на концептот на “цирклуларна економија“. Може ли да ни кажете за што точно станува збор и како истиот би можел да се примени во Македонија?

Циркуларната економија е насочена кон заштеда на ресурси, енергија, создавање дополнителна вредност, поздрава и почиста животна средина, отворање на нови работни места, подобрување на конкурентноста на производите на пазарот и остварување зголемен профит кој води кон одржлив развој на современото општество.

Но, истовремено, новиот концепт на циркуларна економија подразбира и промена на однесувањето на потрошувачите кон користењето на производите, нивно рециклирање и сервисирање со цел да го продолжат животниот век на производот.

Моделот на циркуларна економија се заснова на долговечност, обновливост, повторна употреба, сервисирање, надградба, реновирање, делење на капацитет и дематеријализација. Овој концепт води кон социјално и еколошки балансирано одговорно општество (одговорност од тие кои произведуваат, но и тие кои користат).

На пример: Холандска фирма лансира модна колекција заедно со пејачот Фарел Вилијамс  направена од 33%-61% пластика собрана на плажите низ светот. Идејата е од отфрлената пластика да се произведе влакно кое би се користело во текстилната индустрија за производство на модни парчиња облека од џинс. Друг пример е како од рециклирано текстилно влакно (100% рециклиран полиестер) би се изработувала работна облека која не само што ќе биде јака, добро ќе изгледа, достапна , но и многу важно повеќе ќе трае.

Повеќе приери може да видите на:

https://www.sitra.fi/en/projects/interesting-companies-circular-economy-finland/#latest

https://www.cdenviro.com/news/2018/july/the-top-5-examples-of-circular-economy-in-the-uk-right-now

http://www.wrap.org.uk/sustainable-textiles

Размислувањето за циркуларна економија е фантастично!!! Инспирирајте се од фантастичните примери...

А каде сме ние?

Голем потенцијал во нашата земја претставува комуналниот и индустрискиот неопасен отпад кој 90% се депонира без да се изврши негова реупотреба - употреба на корисните фракции на отпадот. Овој факт надополнет со финансиска поддршка на иновативни решенија за нови производи претставува предизвик на кој во иднина е потребно да се посвети особено внимание. Ваквиот пристап ќе обезбеди неколку придобивки: намалени количини на депониран отпад, заштита на животната средина, отворање на нови работни места, продолжен век на производот/суровината/отпадот и враќање на отпадот како суровина во производниот процес и заштеда на ресури.

За жал, се уште сме на линеарниот модел: земи/искористи и острани/депонирај.

 
Автор - Верица Јорданова 

 

 

 

Повеќе

Александар Бузалков: Имаме европски закони за управување со отпад, но фалат средства за нивна реализација! 12.03.2019

За третманот на отпад во земјава, за техничката и кадровска опременост на комуналнте претријатија и тешкотиите при спроведување на законите во оваа област разговаравме со Александар Бузалков од јавното комунално претпријатие Дервен од Велес, пред одржување на инфо-сесијата „Рециклирање на отпад – искуства, бариери, можности и предизвици за македонските компании“, која ќе се одржи во четврток (14 март) во Стопанската Комора на Македонија во 11 часот. 

 

БизнисРегулатива: Како генерално ја оценувате состојбата со третманот на отпад во земјава? Ваше генерално видување на состојбите.

 
Бузалков: Управувањето со отпад во нашата држава согласно ЕУ стандардите е на самиот почеток. Тоа значи дека сите закони, стратегии, планови и програми се донесени, но нивната практична примена изостанува. Државата се определи за регионален пристап во управувањето со отпад, на ниво на плански региони. Во таа насока регионите се движат со различна динамика па затоа е различно и нивото до кое се стигнати. Сите региони имаат донесено стратешки документи (Студии и Планови за управување со отпад), дефинирани локации за регионални депонии, cost-benefit анализи. Изработени се и основни проекти и тендерски документации за затварање и рехабилитација на општинските нестандардни депонии и за изградба на избраните инсталации за третман и отстранување на отпад, како и технички спецификации за набавка на опрема за собирање и транспорт на отпад.
 
Се работи за инвестиции од повеќе десетици милиони евра, а овие средства најверојатно ќе се бараат преку ЕУ фондовите или преку јавно-приватно партнерство.
 
Од друга страна, финансиската состојба во која се наоѓаат комуналните претпријатија не дозволува позначајни инвестиции во модернизирање на процесот на управување со отпад. Застарениот возен парк, недостаток на садови за собирање на отпад, воведувањето на руралните средини во системот со управување со отпад, управување со нестандардни и несанитарни депонии кои често се палат, примарна селекција која е на самиот зачеток, неформалните собирачи на отпад од пакување се најгорливите проблеми.
На крај, подигањето на свесноста за заштита на животната средина, за селектирање и рециклирање на отпад е област во која мора да се вложат повеќе напори и средства.
 
Според мое мислење, во секој регион, општина и комунално преtпријатие, невладини организации и Министерството за животна средина и просторно планирање постои критична маса на едуцирани лица кои можат да го понесат товарот на воспоставување на интегриран и самоодржлив систем за управување со отпад според ЕУ стандардите.
Мора да започне час поскоро, бидејки во спротивно проблемите само ќе се зголемуваат, а со тоа и потребните финансиски средства за нивно надминување, а се ќе падне на товар на животната средина и квалитетот на животот.
 
БизнисРегулатива: Во последниве години е евидентно дека има поголем број на јавни кампањи за подигање на свесноста за заштита на животната средина, за селектирање и рециклирање на отпад, но од друга страна сликата ширум Македонија е поразителна. Дивите депонии и расфрланото ѓубре околу контејнерите е наша секојдневна слика. Која карика во синџирот на третман на отпад, според Вас, не функционира?
 
Бузалков: Јавните кампањи за подигање на свеста за заштита на животната средина, за селектирање и рециклирање на отпад го даваат својот резултат особено кај младата популација (децата од предшколска и школска возраст) и тоа мора да продолжи. Некои од нив се многу инвентивни и прилагодени на соодветната возраст и резултатот е задоволителен.
Повеќе загрижува однесувањето на повозрасната популација во делот на напуштање на некои стари навики кои не одат во прилог на надминување на проблемите.
 
Повеќе карики во системот не функционираат или само делумно функционираат и тоа:
1. Интегрирање на неформалните собирачи на отпад во системот на управување со отпад
2. Прилагодување на кампањите според целни групи и цели кои што треба да се остварат
3. Поставување на садови за отпад во секое домаќинство, на јавните површини и кај правните лица
4. Воведување на комунална редарска служба
5. Воспоставување на систем на наградување за граѓаните заради стимулирање за вршење на селекција на отпадот 
6. Воспоставување на принципот -  загадувачот плаќа
 
Поголем дел од правните лица кои се овластени постапувачи со отпад работат по принцип “дојди и ќе бидеш услужен” и не учествуваат во подигнување на јавната свест и не се партнери на општините во управувањето со отпад.
 
Важноста на соодветното управување со отпадот на национално ниво не е на скалило кое го заслужува. Имплементацијата далеку заостанува. Средствата кои се користат во делот на управување со отпад  не се ни оддалеку доволни да покренат поорганизиран пристап.   
 
БизнисРегулатива: Што според Вас и искуството од работа во комунално преторијатие е неопходно да се промени за да се подобри целокупниот систем за третман на отпадот во земјава? Дали се потребни законски измени и кои? 
 
Бузалков: Воспоставувањето на регионалниот интегриран и самоодржлив систем за управување со отпад, значи интегрирање на комуналните претпријатија во истиот и прифаќање на стандардите и принципите на работење на системот. Во вака предложениот начин на функционирање, комуналните претпријатија ќе продолжат да го вршат собирањето и транспортот (до депонија или трансфер станица) на комуналниот отпад. Од друга страна, системот ќе доведе до намалување на:
• Дисперзијата на отпадот при негово собирање и транспорт 
• Неконтролираното депонирање на отпадот на несоодветни локации и површини
• Несоодветниот третман на органскиот отпад кој предизвикува голема непријатна миризба
• Горење на отпадот
• Емисии од употреба на застарена механизација за транспорт која во голем дел се користи од општините 
 
За да можат комуналните претпријатија соодветно да одговорат неопходно е зајакнување на нивните технички и професионални капацитети. Неопходна е целосна модернизација на техничките капацитети, преку набавка на нови комунални возила, набавка и поставување на соодветен број на садови за собирање на отпад и селекција на самото место на настанување на отпадот (примарна селекција). Така ќе се овозможи поголема и поквалитетна достапност на услугите за собирање на отпад на целото население, намалување на негативните последици од неправилно или никакво постапување со отпадот, одделно собирање на рециклирилните материјали и на градинарскиот отпад. 
 
БизнисРегулатива: Кажете ни што е специфично за комуналното претпријатие во кое работите? Како Вие го третирате отпадот и со кои проблеми се соочувате во секојдневното работење?
 
Бузалков: Јавното комунално преторијатие ДЕРВЕН од Велес во текот на 2018 година менаџираше со отпад со површина од 33.489.920 м2. Од домаќинствата е изнесен отпад со површина од 24.953.738 м2, од претпријатијата со површина од 8.536.182 м2,  од индустрија се изнесени 12.524 м3 комунален отпад. 
 
За извршување на овие активности Одделението за износ на смет е опремено со седум специјални возила (авто смеќари) со вкупен капацитетод 56 м3, едно комбинирано специјално возило од 27м3, три специјални возила (авто подигачи) за транспорт на контејнери од 5-7м3 и три трактори со приколка со носивост до 3 тони кои служат за изнесување на отпадот од повисоките зони на градот каде улиците се тесни и сообраќајот се одвива отежнато. Во 2018 година набавевме едно специјално возило за изнесување на смет со капацитет од 22 м3 и два нови трактори со приколка за истата намена.
 
Превземањето на отпадот од примарната селекција се врши двапати месечно во сабота,  во текот на денот.Собраниот отпад се селектира, балира, складира и предава на овластен откупувач на отпад од пакување со кој ЈКП Дервен има склучено Договор за соработка. Во 2018 год.  предадени  се  73,572 т отпад од пакување ( хартија, пет амбалажа и најлон).
Во текот на 2018 год. постапено е по доставени барања од правни субјекти на територија на Општина Велес за предавање на отпадна електрична и електронска опрема. Количините на собран  отпад од електрична и електронска опрема се складираа во складот. Предадени се 4,35 т , од овој вид на отпад во 2018 год. 
 
БизнисРегулатива: Рециклирањето исто така е важен момент. Колкав дел од отпадот во земјава се рециклира? Кој отпад? Како тој процент да се зголеми? 
 
Бузалков: Законот за рециклирање (постапување со) на отпад од пакување стапи на сила во 2011 година. Законот ги обврзува сите производители и увозници кои се пласираат на македонскиот пазар, да организираат систем за собирање на отпадот од пакување што се создава од нивните производи, селектирање по видови и негово рециклирање. Тоа, пак, ќе овозможи дополнителен развој и стимулирање на фирмите за рециклирање во Македонија, од кои некои во изминатите години станаа водечки и во поширокиот регион (ПАКОМАК, ГРИНТЕХ Мк). Според експертите, овој закон, кој е во согласност со европските, ќе овозможи поголема заштита на животната средина од најразновиден, тешко разградлив отпад, а воедно и поголем економски бенифит и заштеда на електрична енергија.
 
Рециклирање отпад е скап процес кој во Македонија не функционира целосно. Земјата нема големи количини отпад за рециклирање, затоа тој главно се извезува. Од три до пет илјади неформални собирачи на отпад собираат 80 проценти од целокупниот отпад кој во Македонија се рециклира.
 
Дел од отпадот од Македонија се извезува директно без поголем третман, а дел поминува подолг процес на третирање и како таков се продава. На пример стакло, хартија и пластика се извезуваат во Хрватска, Бугарија, Романија и други земји и ова претставува голема економска дејност за повеќе фирми во Македонија кои остваруваат добри приходи.
 
Во моментов, рециклирачката индустрија во Македонија најмногу зависи од неформалните собирачи на отпад. Потребно е нивно интегрирање во системот на управување со отпад. На овој начин директно се влијае на вработувањето на овие категории, претежно социјално загрозено население.
 
ЈКП Дeрвен доби дозвола за дејност складирање и третман на отпад во април 2017 година и веднаш по добивањето, со заеднички напори со ЕЛС Велес направивме неколку обиди, со неколку можни сценарија,со повеќе групи за вклучување на неформалните собирачи во системот на управување со отпад. Се покажа дека најголем проблем е укинувањето на социјалната помош доколку се интегрираат во системот, неможноста за вклучување на малолетни лица во системот, како и ниските лични примања кои претпријатието може да им ги обезбеди (што наведува на заклучок дека годишната заработка од продажба на отпад е поголема од годишните лични примања).
 
Кај нас не е создадена стабилна и развиена бизнис клима која отпадот ќе го препознае како ресурс. Нема модерни технологии на селекција. Ниту општините, ниту јавните претпријатија немаат доволно кадар кој ќе се занимаваат исклучиво со оваа проблематика.
 
Повеќе

Маневски: GDPR регулативата ќе донесе низа импликации за компаниите, но и нови можности 12.03.2019

Македонските компании со новиот закон за заштита на личните податоци ќе имаат само една година за да извршат усогласување со регулативата, рок кој според повеќе претставници на приватниот сектор е премногу мал. Новиот Закон произлезе од европската GDPR регулатива која на сила во сите земји членки на ЕУ стапи во мај 2018, а беше подготвувана повеќе од две години. Бидејќи и Северна Македонија се обврзува да биде усогласена со европското законодавство, импликации ќе има и врз македонските компании, додека пак тие кои веќе настапуваат на европските пазари, или пак имаат мајка фирма од земја членка на ЕУ или партнер во Европа, веќе се соочуваат со построгата регулатива која заштитата на личните податоци ја издигнува на ниво на човеково право. За предизвиците со GDPR одредбите разговараме со Андреј Маневски, директор за продажба и маркетинг од компанијата СЕТТЕ.

 

БизнисРегулатива: Што очекувате како компанија од новиот Закон за заштита на личните податоци, дали сте доволно запознаени со предизвиците за усогласеност со GDPR регулативата?

 

Маневски: СЕТТЕ, како компанија и досега водеше исклучителна грижа за заштита на личните податоци кои ги користиме. Сепак, новиот предлог закон дава далеку поопсежна рамка во однос на тоа што се е личен податок и за начинот на заштита на тие лични податоци. Од една страна, законот може да се гледа како можност, како за компанијата така и за целото општество, целосно да се регулира оваа тематика и целосно да се заштитат личните податоци. Но сепак, од друга страна, мора да споменеме дека на прв поглед законот ќе донесе низа на импликации и потреба од дополнителни вложувања, и за големите компании, а уште повеќе за помалите. Рокот за имплементација на законот е многу мал, една година, а многу малку од компаниите се информирани и обучени за да го спроведат процесот на имплементација.

 

БизнисРегулатива: Задоволни ли сте од досегашниот дијалог со институциите, дали доволно се слуша гласот на приватниот сектор за начинот на кој треба да се изработи Законот?

 

Маневски: За разлика од другите закони, за кои беше спроведена поопсежна анализа и комуникација со бизнис секторот, наше мислење е дека за овој закон не постои доволно подготовка, ниту кај компаниите, а ниту кај регулаторното тело, односно сега Дирекција, а идна Агенција за заштита на лични податоци. За нас како компанија, оваа средба организирана од страна на проектот на УСАИД „Партнерство за подобра бизнис регулатива“ беше прво соочување со новиот закон. Законот е навистина обемен и ќе треба да се вложат многу ресурси, како од страна на државата, така и од граѓанскиот сектор, за приватниот сектор подобро се подготви за имплементација.

 

БизнисРегулатива: Колку GDPR регулативата ќе влијае врз работењето на вашата компанија, дали досега сте презеле чекори за заштита на личните податоци и дали имате меѓународно искуство во делот на заштита на личните податоци?

 

Маневски: СЕТТЕ како компанија и до сега посветува големо внимание на делот на заштита на личните податоци. Сепак GDPR регулативата ќе придонесе за развој на процесот на заштита на личните податоци на доста повисоко ниво. Иако за овој процес ќе мора да се одвојат доста ресурси, како финансиски така и човечки, сепак ние го гледаме овој процес како влог во начинот на функционирање на компанијата и како дополнителна предност при склучувањето на договори за соработка, посебно со странски партнери.

 

БизнисРегулатива: Дали регулативата за заштита на личните податоци треба да содржи и подзаконски акти кои подетално ќе ги објаснат правилата и процедурите, односно за посебните потреби на различните компании и сектори?

 

Маневски: Според нас, законот ваков како што е предложен е доста општ и има доста работи за кои ќе биде потребно дополнително прецизирање. Исто така прилично е тешко да се имплементира соодветно во секоја индустрија. Јасна е потребата за дополнителни подзаконски акти и правилници со кои имплементацијата на законот би станала полесна. Исто така, гледаме потреба и во креирање на правилници кои би ја унифицирале имплементацијата по индустрија, што исто така би било од огромна помош за компаниите.

 

Разговараше: Христијан Станоевиќ

Повеќе